Miejski Park Kultury na Górze św. Marcina w Tarnowie

Województwo: małopolskie

Powiat: grodzki Tarnów

 

“Gdzie Sandomierski Niż się zaczyna,
Góra Świętego stoi Marcina.
Tu u północnych Karpat rubieży,
Na małym wzgórzu nasz Tarnów leży.”
/Stefan Otwinowski/

Tarnów to miasto leżące w południowo-wschodniej części Polski, nazywane ze względu na najwyższą wieloletnią temperaturę roczną  “polskim biegunem ciepła”. Jest to drugie co do liczby mieszkańców miasto na obszarze województwa małopolskiego. Przez południową część miasta przebiega granica między Prowincją Karpacką i Podkarpacką. Zasięg Prowincji Karpackiej obejmuje południowo-wschodni fragment miasta. Obszar ten ma charakter pogórza, które wznosi się stromym progiem tworzącym północne zbocza Góry św. Marcina (384 m n.p.m.), najbardziej na północ wysuniętej części Karpat. Góra św. Marcina znajduje się w granicach administracyjnych miasta, na jej terenie znajduje się opisywany park. Powierzchnia parku wynosi 38,56 ha z czego obszar leśny zajmuje 30,23 ha, a pozostałość stanowią tereny rekreacyjne. Na terenie parku znajdują się: ruiny średniowiecznego zamku, basen, plac zabaw i restauracja “Podzamcze”.

Do parku można dojechać autobusem linii 31, a w  okresie wakacji i przy słonecznej pogodzie - dodatkowym autobusem  “W”.  Prowadzą  tu także piesze szlaki niebieskie i żółte z ul. Tuchowskiej oraz zielony “Szlak Renesansu” spod tarnowskiego ratusza.  Do parku można też dojechać rowerem  lub samochodem (parking przy restauracji).

Historia

Pierwsza wzmianka o Tarnowie pochodzi z 1125 roku. Był on wówczas osadą należącą do benedyktynów tynieckich. W XIV wieku stał się własnością Spytka z Melsztyna herbu Leliwa i Leonarda herbu Rawicz. W 1327 roku Spytko przejął od Leonarda część Tarnowa, a w trzy lata później Władysław Łokietek nadał mu przywilej założenia miasta na prawie magdeburskim. Wtedy to osada zmienia się w miasto, które rozwijało się gospodarczo dzięki przebiegającym przez nie szlakom handlowym. W XIV wieku wzniesiono wokół miasta wały ziemne z fosami, murami obronnymi, dwoma bramami i basztami. W latach 1331-1342 powstał na wzgórzu zwanym dziś Górą św. Marcina zamek Leliwitów wybudowany przez Spycimira herbu Leliwa.

Kolejnymi właścicielami Tarnowa był ród Tarnowskich. W początkach XVI wieku za czasów Jana Amora Tarnowskiego hetmana wielkiego koronnego, wojewody i kasztelana krakowskiego oraz książąt Ostrowskich miasto bardzo się rozwinęło. Otoczono je podwójnymi murami obronnymi, przebudowano ratusz, kościół parafialny, a dotychczasową zabudowę drewnianą zastąpiono domami murowanymi. W 1567 roku umiera ostatni z Tarnowskich, Jan Krzysztof, a Tarnów staje się własnością Ostrowskich. Nastają czasy najazdów szwedzkich, a w latach 1655 i 1709 wybuchają epidemie i pożary, miasto traci na świetności. W czasie pierwszego rozbioru Polski Tarnów zajmują Austriacy, miasto znajduje się w tzw. Królestwie Galicji i Lodomerii. Na 146 lat nastąpiła utrata niepodległości tej części Polski.

Właścicielem miasta został Książę Hieronim Sanguszko herbu Pogoń Litewska, który w 1787 roku zrzekł się władzy nad nim. Zasypano  wówczas fosy i rozebrano zewnętrzne mury, by rozpocząć  rozbudowę miasta i utworzenie nowych dzielnic.

W momencie wybuchu I wojny światowej miasto zajęli Rosjanie. W nocy z 30 na 31 października 1918 roku Tarnów jako pierwsze miasto w Polsce uzyskało  niepodległość. Ponownie nastąpił wówczas jego rozwój (zostaje wybudowana Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach), który wkrótce zostanie zahamowany przez wybuch II wojny światowej. 14 czerwca 1940 roku spod łaźni żydowskiej wyruszył pierwszy transport więźniów do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. 18 stycznia 1945 roku Tarnów został wyzwolony przez wojska radzieckie. 

Historia Parku

W 1938 roku książe Roman Sanguszko przekazał ówczesnym władzom miasta pozostałości zamku wraz z otaczającym je terenem. Miał tam powstać park miejski imieniem Niepodległości. Na wzgórzu rozpoczęto prace archeologiczne. Przed wybuchem wojny zostały odsłonięte krawędzie murów i korona jednej z wież. Lata wojenne wstrzymały prace, do których powrócono dopiero w latach 1963-1969 z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami miasta Tarnowa. W trakcie wykopalisk odsłonięto fundamenty zamku wysokiego i część fortyfikacji znajdujących się poniżej wzgórza. Badania ponownie przerwano. Kontynuowano je dopiero w latach 1979-1986, realizując plan wykopalisk na zachodniej części wzgórza zamkowego.

Las na Górze św. Marcina, również własność Książąt Sanguszków został upaństwowiony w 1944 roku i wszedł w posiadanie Lasów Państwowych. W 1963 roku przejęła go Miejska Rada Narodowa w Tarnowie i do dziś jako las komunalny należy do władz samorządu Tarnowa. W ciągu kolejnych lat zagospodarowano teren lasu i wzgórza zamkowego tak, aby stanowił on  miejsce wypoczynku dla mieszkańców Tarnowa.

Przyroda

Park na Górze św. Marcina różni się od innych miejskich, ogrodzonych parków. To prawdziwy las! Wśród bogatego drzewostanu na uwagę zasługują stare buki (Fagus sylvatica) – buczyna karpacka, stanowiąca pozostałość dawnych karpackich puszczy. Drzewa te oplata kwitnący bluszcz pospolity (Hedera helix). Jest to najwyżej położone stanowisko tej chronionej rośliny w Polsce. Licznie rośnie tu dąb (Quercus), jesion (Fraxinus) w mniejszej ilości występuje sosna (Pinus), jodła (Abies), modrzew (Larix), lipa (Tilia), wiąz (Ulmus), klon (Acer) m.in. klon jawor (Acer pseudoplatanus), olsza (Alnus) i brzoza (Betula).

Z uwagi na leśny charakter parku warstwa zielna rozwija się głównie wiosną. Wtedy to można podziwiać kwitnące kobierce pięknych roślin: zawilec gajowy (Anemone nemorosa), przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis).

Przechadzając się licznie rozsianymi leśnymi ścieżkami możemy oglądać dzikie “oczka” wodne z bogatą fauną. Na uwagę zasługuje wpisana do Polskiej Czerwonej Księgi gatunków zagrożonych traszka karpacka (Triturus montandoni) oraz rzekotka drzewna (Hyla arborea).

Żyją tu również kuny leśne (Martes martes), lisy (Vulpes vulpes), borsuki (Meles meles), sarny polne (Capreolus capreolus).

Można tutaj zobaczyć i posłuchać dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), dzięcioła zielonego (Picus viridis), dzięcioła białogrzbietego (Dendrocopos leucotos), pliszki siwej (Motacilla alba), rudzików (Erithacus rubecula), zięby (Fringilla coelebs), oraz wielu innych gatunków ptaków śpiewających. Na teren parku zlatują również: bociany białe (Ciconia ciconia) i myszołowy zwyczajne (Buteo buteo) z całej okolicy.

Ścieżka

Ponieważ opisywany przez nas park stanowi miejsce o dużych walorach historycznych jak również jest punktem, przez który przebiega wiele szlaków turystycznych, prowadzących po pięknych okolicach Tarnowa, chcielibyśmy zaproponować nietypowy rodzaj ścieżki: turystyczno-edukacyjną.

Żeby lepiej poznać dzieje miejsc wchodzących w obręb parku proponujemy rozpoczęcie ścieżki poza parkiem w obiektach muzealnych i sakralnych, które w ścisły sposób wiążą się z historią Góry św. Marcina.

1. Muzeum Okręgowe w Tarnowie.
W oddziale muzeum usytuowanym w Ratuszu na rynku tarnowskim w zbiorach archeologicznych znajdują się znaleziska z prac wykopaliskowych prowadzonych na ruinach zamku na Górze św. Marcina

2. Katedra Tarnowska (Plac Katedralny – Stare Miasto)
W Bazylice Katedralnej znajdują się pomniki właścicieli Tarnowa oraz zamku na Górze św. Marcina.

3. Stary Cmentarz (ul. Narutowicza)
Na Starym Cmentarzu znajduje się kaplica rodowa Sanguszków ostatnich właścicieli Tarnowa i Zamku.

4. Głaz polodowcowy (Al. Tarnowskich)
Następny przestanek stanowi głaz polodowcowy ustawiony w 1984 roku w miejscu gdzie 24 południk krzyżuje się z 51 równoleżnikiem. Głaz wysokości 1,5 m i objętości 2,75 m ma kształt piramidalny i charakterystyczną dla granitów skandynawskich różową barwę. Około dwa tysiące lat temu głazy przyniósł ze sobą wielki lodowiec, który zatrzymał się na progu Karpat. Po ociepleniu się klimatu lodowiec topniał i cofał się. Zostały po nim prehistoryczne głazy, których wiele można spotkać dziś w okolicach Tarnowa.

5. Buczyna Karpacka
Na terenie parku na stokach Góry św. Marcina znajdują się przepiękne okazy starodrzewu Buczyny Karpackiej.

6. Plac zabaw
Na terenie parku znajduje się duży plac zabaw dla dzieci, w otoczeniu pięknej zieleni. Wokół placu nie brakuje ławeczek i miejsc w których można spędzić niezapomniane chwile w gronie rodzinnym.

7. Coś na ząb
Powyżej placu zabaw znajduje się restauracja “Podzamcze” – serwująca dania kuchni tradycyjnej i regionalnej.

8. Pomnik Martyrologii
Kierując się na wschód od restauracji docieramy do Miejsca Pamięci Narodowej, którym jest pomnik harcerzy rozstrzelanych przez Niemców 23 XII 1939 roku.

9. Na turystycznym szlaku
W parku na Górze św. Marcina znajduje się skrzyżowanie trzech szlaków zielonego (Tarnowiec-Skrzyszów), niebieskiego (Tarnów- Rożnów), żółty (Tarnów – Jamna).

10. Ruiny zamku
Ruiny zamku zbudowanego przez Spycimira z Melsztyna w latach 1328-1331 na północnym zboczu Góry św. Marcina są jedną z największych atrakcji parku. Położenie zamku miało na celu kontrolę nad szlakiem Kraków – Lwów przechodzącym przez Tarnów.

11. Punkt widokowy
Z ruin zamku można podziwiać panoramę miasta Tarnowa.

12. Grodzisko i osada wczesnośredniowieczna
Opuszczając ruiny zamku i kierując się na południowy wschód drogą w kierunku Zawady, natrafimy na wały jednego z największych na ziemiach polskich grodzisk wczesnośredniowiecznych. Na terenie grodu przeprowadzono badania archeologiczne. Znaleziono pozostałości budynków mieszkalnych o różnym charakterze, a w nich liczne fragmenty glinianych naczyń, żelazne noże i okucia pasów, gliniane przęśliki, okucia i uchwyty wiader a w jednym z domostw szklany paciorek. Na podstawie datowania tych zabytków stwierdzono, że gród funkcjonował w IX-XI wieku, a najprawdopodobniej również przez część XII stulecia.

13. Perła architektury drewnianej
To ostatni punkt naszej wędrówki. Drewniany kościół parafialny w Zawadzie pod wezwaniem św. Marcina. To właśnie od niego, wzięła nazwę góra na której stoi. Kościół ufundowali benedyktyni z Tyńca na przełomie XI i XII wieku. Dziś podziwiać możemy przebudowaną w XV wieku świątynię, która stanowi prawdziwą perłę architektury drewnianej. Według jednej z legend miał w nim przebywać w drodze na Węgry, uciekający po zabójstwie biskupa Stanisława (świętym i patronem Polski który odprawił w tym kościółku pierwszą mszę) król Polski Bolesław Śmiały (Szczodry).

Uwagi

Park spełnia funkcje rekreacyjno-wypoczynkową i krajobrazową. W jego północnej części przy Al. Tarnowskich znajduje się odkryty basen kąpielowy, a nieco wyżej w południowej części parku uwagę przyciągają tajemniczo wyglądające spodki – zbiorniki wodociągowe. Podążając wyżej aleją wchodzimy na ostatnio zmodernizowany plac zabaw dla dzieci. W części wypoczynkowej znajduje się nieczynna już kręgielnia i restauracja, która po przebudowie w 2004 roku spłonęła. Obecnie ponownie odbudowana, jest miejscem spotkań wielu Tarnowian. Obok restauracji znajduje się plac z ławeczkami i altana.

Przez teren parku przechodzą szlaki turystyczne znajdujące się pod opieką Oddziału PTTK w Tarnowie:

piesze:
- szlak niebieski: Tarnów ul. Tuchowska – Góra św. Marcina (50 min) – Łękawka MPK (2.30 h) – Trzemesna Góra – Trzemesna MPK (3.30 h) – Las Tuchowski – Tuchów (3 h) szlak ten dalej prowadzi przez Ciężkowice, Górę Bukowiec i Bratkową do Rożnowa,
- szlak zielony: Tarnowiec MPK – Góra św. Marcina (45 min) – Las Kruk (2 h) – Skrzyszów MPK (2.30 h),
- szlak żółty: Tarnów ul. Tuchowska – Góra św. Marcina (50 min) – Słoma Góra (2.30 h) szlak dalej prowadzi przez Górę Wał, Suchą Górę do Jamnej,
- szlak czerwony – pętla wokół Tarnowa,

rowerowe:
- szlak zielony [pętla Zawada – Skrzyszów – Szynwałd – Łękawka – Nowodworze – Zawada],
- szlak czerwony [Tarnów – Zawada – Łękawka – Trzemesna – Piotrkowice – Pleśna].

Wyznaczono również na obszarze parku szlaki piesze tematyczne:
- Szlak renesansu: Ratusz, Rynek, Bazylika Katedralna, Dom Mikołajewskich, Ruiny Zamku Tarnowskich
- Szlak borsuka, który prowadzi wśród najpiękniejszych okazów starodrzewu buczyny karpackiej.

Park jest również miejscem organizacji wielu imprez. Od 1994 roku corocznie odbywają się tu górskie wyścigi kolarskie “Puchar Tarnowa MTB”. Wiele licznych ścieżek leśnych, pagórków i charakterystycznych punktów rozsianych w lesie, ułatwia orientowanie mapy. Uczniowski Klub Sportowy “Starówka” działający przy Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika często wykorzystuje teren Góry św. Marcina do organizacji licznych imprez na orientację.

W przeszłości na północnym stoku Góry św. Marcina funkcjonował wyciąg narciarski, istniała nawet skocznia. Odbudowanie tych obiektów zwiększyłoby atrakcyjność parku w okresie zimowym. W parku odbywały się też liczne widowiska: pokazy walk rycerskich, spektakle tarnowskiego teatru, dzień dziecka i pikniki rodzinne, które zachęcały Tarnowian do spacerów i odpoczynku na świeżym powietrzu.

Istotnym działaniem zwiększającym atrakcyjność parku byłoby również odbudowanie i zagospodarowanie zdanych na niszczący wpływ czasu i czynników atmosferycznych ruin zamku.

Bibliografia



  • Maciej Szope, Grodziska i zamczyska województwa tarnowskiego, Tarnów 1981

  • Eugeniusz Dworaczyński, Jerzy Okoński, Zamek tarnowski, Tarnów 1986

  • Kazimierz Bańburski, Przewodnik po Tarnowie, Tarnów 2000

  • Andrzej Matuszczyk, Pogórze karpackie, Tarnów 1995

  • Andrzej B. Krupiński, Zabytki urbanistyki i architektury województwa tarnowskiego, Kraków 1989

  • Seneta Włodzimierz, Drzewa i krzewy liściaste, cz. I, Warszawa 1991

  • Seneta Włodzimierz, Drzewa i krzewy liściaste, cz. II, Warszawa 1994

  • Seneta Włodzimierz, Drzewa i krzewy liściaste, cz. III, Warszawa 1996

  • Las na Górze św. Marcina, Informator-Gmina Miasta Tarnowa 2004

  • Tarnów i region, Informator-Tarnowskie Centrum Informacji, Tarnów 2007

  • 677 lat praw miejskich Tarnowa, http://www.muzeum.tarnow.pl

  • Las na Górze św. Marcina http://www.tarnow.pl

  • Szlaki turystyczne (piesze i rowerowe) przechodzące przez Zawadę http://www.zawada.net.pl

  • Zamek na Górze św. Marcina http://www.zawada.net.pl

  • Informator turystyczny regionu tarnowskiego, http://www.it.tarnow.pl

  • Flora wiosenna lasów http://www.roslinkiw.webpark.pl


Autorzy

Autorem pierwotnej wersji opisu parku powstałej w ramach projektu "Parki i ogrody oczami młodzieży" jest:
Gimnazjum nr 2 w Tarnowie im. Mikołaja Kopernika
ul.Kopernika 5
33-100  Tarnów
Opiekun grupy:
Joanna Przygoda Aneta Górowska

Autorzy opisu:
uczniowie klas: I “h” i I “i”:
- grupa fotograficzna: Monika Burchart, Joanna Para, Filip Tylko, Eryk Wałkowicz,
- grupa przyrodnicza: Jakub Czerwiński, Joanna Para, Alicja Sermak, Katarzyna Włodek, Paulina Zajezierska (opis fauny i flory); Justyna Gdowska (zielnik),
- grupa historyczno–archiwistyczna: Sylwia Międlak, Patrycja Kierońska, Diana Hasooni, Monika Żmuda, Karolina Śliwa, Darek Furman, Tomasz Wantuch,
- grupa turystyczna: Szymon Mika, Daniel Remian, Filip Remian, Krzysztof Baran,
- grupa ds.przeglądu dostępnej literatury, czasopism i stron internetowych: Anna Duraczyńska, Kamila Witek, Marzena Sacha, Kinga Maślanka, Beata Karpiel, Katarzyna Cebula, Katarzyna Michałek.

Podziękowania:
Serdecznie dziękujemy:
- pani dyrektor Małgorzacie Wrześniowskiej za wsparcie przy realizacji projektu
- rodzicom – za pomoc w realizacji powierzonych uczniom zadań
- instytucją: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Oddział PTTK “Ziemi Tarnowskiej”, Urząd Miasta Tarnów, Dyrekcji Zespołu Parków Krajobrazowych Pogórza w Tarnowie - za udostępnienie materiałów i danych potrzebnych do opracowania projektu.
 


Wyszukiwarka

Wyszukiwarka


Kontakt

Nazwa organizacji
Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
Adres organizacji
90-602 Łódź, ul. Zielona 27
Telefon do organizacji
42 632 8118
Adres www organizacji
www.zrodla.org

 
 


Newsletter

wpisz swój e-mail aby otrzymywać informacje o naszych działaniach

Wyślij



© 2010 Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła" | Dzień Pustej Klasy | PITy 2015 | zielone szkoły | oszczędzajmy wodę | edukacja globalna | Kalendarz świąt ekologicznych