Ogród Dendrologiczny im. Stefana Kownasa w Szczecinie

Województwo: zachodniopomorskie

Powiat: Szczecin

Ogród Dendrologiczny wraz z Parkiem Kasprowicza i Różanką, Jasnymi Błoniami i Parkiem Leśnym Arkońskim tworzy duży kompleks terenów zielonych w północno-zachodniej części miasta. Zajmuje obszar pomiędzy ulicami Juliusza Słowackiego (na południu) i Niemierzyńską (na północy), od wschodu ograniczona jest posesjami budynków przy ul. Żupańskiego, zaś od zachodu graniczy z terenem Akademii Rolniczej w Szczecinie.

Do parku można dojechać komunikacją miejską: autobusami linii 53 i 60, które zatrzymują się na ul. Słowackiego, oraz tramwajem linii 3, którzy zatrzymuje się na ul. Niemierzyńskiej. 

Powierzchnia ogrodu wynosi ponad 15 ha, teren należy do Skarbu Państwa.

Na terenie ogrodu, w pobliżu budynku Akademii Rolniczej, od strony ul. Słowackiego znajduje się głaz z tablicą w kształcie liścia dębu upamiętniającą profesora dra Stefana Kownasa. Na kolejnym głazie widnieje tablica z informacją, iż park został oddany społeczeństwu miasta Szczecina w ogólnopartyjnym czynie społecznym w latach 1973-1974. W ogrodzie jest również rzeźba plenerowa wykonana ku czci prof. Kownasa, wykonana w 1984 roku przez Jakuba Lewińskiego (uznanego szczecińskiego rzeźbiarza, autora wielu pomników, m.in. na Cmentarzu Centralnym, syna rzeźbiarza Sławomira Lewińskiego). Do ogrodu prowadzą schody od strony ul. Słowackiego, naprzeciwko mostu na Jeziorze Rusałka, znajdującym się w Paku Kasprowicza. 

Historia

Choć park powstał w latach 1973-74, to historia tego miejsca sięga znacznie głębiej. Park znajduje się w miejscu istniejącego tu wcześniej Cmentarza Niemierzyńskiego (Nemitzer Friedhof), którego nazwa pochodzi od wsi Niemierzyn. Początkowo lokalny cmentarz niemierzynian szybko stał się miejscem pochówku szczecinian, szczególnie tych z wyższych sfer. Cmentarz otwarto 10 października 1868 roku. W 1872 roku został tu pochowany niemiecki literat Robert Eduard Prutz. W 1900 roku Niemierzyn został włączony do Szczecina, a w 1905 roku teren cmentarza został powiększony w kierunku dzisiejszej ulicy Papieża Pawła VI i osiągnął powierzchnię ok. 16 ha. W południowo-wschodniej części parku (przy ul. Słowackiego, na osi alei lipowej) wybudowano kaplicę. Cmentarz otoczony był ceglanym murem z żelaznymi kratami i takąż kutą bramą wejściową od strony ul. Niemierzyńskiej - [GeoPrzewodnik. Park im. S. Kownasa, http://www.gimnazjumnr6.szczecin.pl/geo/].

Cmentarz był użytkowany do początku lat 50. XX wieku. W okresie II wojny światowej odbywały się tu pogrzeby dotychczasowych, niemieckich mieszkańców Szczecina, wówczas też powstały schrony przeciwlotnicze. Po wojnie chowano tu polskich osadników, w tym czasie nekropolia nosiła nazwę Cmentarza Majdańskiego. Nagrobki przetrwały jeszcze do lat 70. XX wieku, kiedy to cmentarz został zrównany z ziemią, a następnie przekształcony w park pierwotnie nazwany Parkiem Dendrologicznym, a później Ogrodem Dendrologicznym im. prof. Stefana Kownasa, który był organizatorem i pierwszym kierownikiem Katedry Botaniki Akademii Rolniczej w Szczecinie.

Profesor Stefan Kownas urodził się 9 lutego 1898 r. w Radomiu, zdobył dyplom magistra botaniki na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie w 1935 roku. Już w  młodości miał "zapędy" pedagogiczne, nauczał w gimnazjach, liceach, szkołach dla dorosłych. Pracował w Katedrze Botaniki Ogólnej Uniwersytetu Wileńskiego, a po II wojnie światowej w Zakładzie Botaniki Ogólnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 1954 roku trafił do Szczecina i w tworzonej właśnie Wyższej Szkole Rolniczej został kierownikiem Katedry Botaniki, gdzie w 1960 roku uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego, a w 1967 profesora zwyczajnego. Zajmował się paleobotaniką, ale napisał wiele prac z zakresu dendrologii oraz przyrody Szczecina i województwa, m.in. "Obecny stan zadrzewienia miasta Szczecina", "Parki wiejskie województwa szczecińskiego", "Szczecin miasto parków i zieleni".

Profesor był wielkim orędownikiem nienaruszalności przyrody i działań na rzecz jej ochrony. Twierdził, że działania człowieka przeciw środowisku naturalnemu nie wynikają ze złej woli, a li tylko z niewiedzy, stąd też starał się upowszechniać ową wiedzę we wszelkich możliwych formach. Wielkie zasługi wniósł profesor Kownas w dzieło ocalenia przed dewastacją licznych na obszarze województw szczecińskiego i koszalińskiego parków podworskich. Najwięcej czasu poświęcił parkowi dendrologicznemu w Przelewicach. Był członkiem rad naukowych niemal wszystkich parków i ogrodów dendrologicznych Pomorza Zachodniego. W samym zaś Szczecinie pełnił funkcję stałego konsultanta Przedsiębiorstwa Zieleni Miejskiej [G. Matz, Stefan Kownas 1898-1978. Serdeczny orędownik przyrody [w:] Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych, pod red. M. Czarnieckiego, Szczecin 1987].

Do dziś widoczny jest cmentarny układ alei, o historii tego miejsca przypominają również równe tarasy na stokach wzdłuż których umiejscowione były groby, schody (deniwelacja terenu wynosi 13,5 m), fragment muru cmentarnego (przy ulicy Niemierzyńskiej), także tablice nagrobne, z których wykonane są murki otaczające park zarówno od północy jak i od południa. Niechlubną historią wykorzystywania niemieckich oraz żydowskich nagrobków jako materiału budowlanego w powojennym Szczecinie zajęła się w swoim projekcie "Murki i Piaskownice" Karolina Freino.

Niestety cmentarz i pochowani tu mieszkańcy Szczecina nie doczekali się żadnego upamiętnienia w postaci lapidarium czy choćby tablicy.

Przyroda

Park położony jest na zboczu wzniesienia morenowego, na stoku opadającym w kierunku rzeczki Osówki, płynącej przez sąsiadujący z ogrodem Park Kasprowicza. Park jest gęsto zadrzewiony, głównie pospolitymi drzewami liściastymi. Występują tu 82 gatunki i odmiany drzew i krzewów czyli niewiele w porównaniu z Parkiem Kasprowicza gdzie jest ich blisko 250 (nie wliczając róż w Różance). Niewiele zobaczymy tu odmian egzotycznych. Drzewostan jest jednak bardzo wartościowy ze względu na swój wiek i imponujące, pomnikowe wymiary drzew.

W ogrodzie rośnie blisko 300 cisów pospolitych w formie drzewiastej i krzewiastej, także w odmianach złocistej i irlandzkiej.

Cis jest drzewem długowiecznym, żyje nawet do 3000 lat, rośnie bardzo powoli. Najstarszy cis w Polsce rośnie w Henrykowie na Dolnym Śląsku, ma około 1250 lat. Przez Polskę przebiega wschodnia granica zasięgu cisa; gatunek ten nie występuje w Poznańskiem, na Kujawach, Mazowszu, Podlasiu i Wyżynie Lubelskiej. Największe skupienia cisa w środkowej Europie występują: w Słowacji (Wielka Fatra) - około 160 000, na Ukrainie (Kniaźdwór pod Kołomyją - 35 000) i na Węgrzech (Las Bakoński) - 45000 drzew. W Polsce największy rezerwat cisowy mamy w Borach Tucholskich w nadleśnictwie Wierzchlas nad jeziorem Muksz, gdzie na powierzchni 18,5 ha rośnie około 4 137 sztuk starych cisów. Spośród innych rezerwatów cisowych, znajdujących się w różnych częściach Polski, drugim co do liczby drzew jest rezerwat w Jasieniu k. Radomska, gdzie występują głównie osobniki młode. Rezerwat w nadleśnictwie Bardo Śląskie skupia przeszło 400 starych cisów, a rezerwat w nadleśnictwie Czarne koło Szczecinka na Pomorzu - ponad 500 egzemplarzy [Cis pospolity, Otwarta Encyklopedia Leśna, http://www.wiki.lasypolskie.pl].

Cis znajduje się pod ścisłą ochroną gatunkową. Ze względu na jakość drewna był dawniej chętnie wykorzystywany do produkcji mebli, w snycerstwie i tokarstwie, wyrabiano z niego łuki, naczynia. Już Władysław Jagiełło w 1423 roku wydał dekret zabraniający niszczenia cisów, jednak przez wieku populacja cisów wciąż się zmniejszała, do tego stopnia, że w połowie XIX wieku w Polsce cisy były rzadkością. W 1934 roku obcięto cisy ścisłą ochrona gatunkową oraz założono sieć rezerwatów mających na celu ochronę tego gatunku [P. Gawlik, Zagrożenia i historia ochrony cisa w Polsce, Lasy polskie http://www.lasypolskie.pl].

Na Pomorzu z nielicznych stanowisk naturalnych znanych jeszcze w końcu XIX wieku zostało bardzo niewiele. Większość współczesnych stanowisk związana jest z dawnymi ogrodami, cmentarzami i parkami, skąd cisy uprawiane zaczęły rozsiewać się  po okolicznych lasach. Taki rodowód mają liczne stanowiska cisa wokół Szczecina włącznie z rezerwatem cisowym Zdroje [Portrety roślin - Cis pospolity, Serwis botaniczny Lonicera, http://www.lonicera.hg.pl]. Z roślin iglastych zobaczymy tu również sosnę wejmutkę tworzącą aleje. Wejmutka to wysokie drzewo z charakterystycznymi mięciutkimi igłami długości 5-10 cm zebranymi po 5 na krótkopędzie. Rośnie tu także choina kanadyjska, którą rozpoznamy po małych dwucentymetrowych szyszeczkach, które jeszcze kilka lat po uwolnieniu nasion wiszą na drzewie, a także żywotnik olbrzymi - drzewo z łuszczącą się, czerwonawobrązową, cienką korą.

Z drzew liściastych licznie reprezentowane są buki zwyczajne (Fagus sylvatica) ze stalową gładką korą i delikatnymi eliptycznymi, błyszczącymi liśćmi. Można tu też zobaczyć buk zwyczajny w odmianie zwisającej (Fagus sylvatica Pendula), odmianie purpurowej (Fagus sylvatica Atropunice) oraz dwa okazy buka pospolitego w odmianie purpurowej trójbarwnej (Fagus sylvatica Purpurea Tricolor). Liście tej odmiany są purpurowe z nieregularnym różowym obrzeżem i jasnoróżowymi smugami. Rosną tu należące do tej samej rodziny bukowatych - dęby szypułkowe (Quercus robur) i dęby bezszypułkowe (Quercus petraea). Teren parku przecinają liczne aleje wysadzane m.in. dębem szypułkowym, lipą drobnolistną (Tilia cordata), kasztanowcami czerwonymi (Aesculus carnea).

Na skraju parku od strony ul. Słowackiego zobaczymy szpaler topoli czarnych (Populus nigra). Również w pobliżu ulicy Słowackiego, niedaleko alei kasztanowcowej (kasztanowce czerwone) - rośnie brzoza brodawkowata w odmianie strzępolistnej (Betula pendula Dalecarlica). Wśród licznych starych jesionów wyniosłych uwagę przyciąga okaz rosnący w północno wschodniej części parku, przy ul. Niemierzyńskiej. Jest on porośnięty kwitnącym i owocującym okazem bluszczu pospolitego z dwoma zrośniętymi tuż nad ziemią pędami, razem o obwodzie 201 cm. Drzewo ma w pierśnicy blisko 270 cm i jest objęte ochroną pomnikową. Jest to jedyny pomnik przyrody na terenie parku.

Dawną funkcję tego terenu przypominają okazy drzew w odmianach zwisających tzw. plączące, często sadzone na cmentarzach. Oprócz buków zobaczymy tu także "płaczącą" odmianę jesionu (Fraxinus excelsior Pendula), nastrój tworzą również brzozy brodawkowate, które również mają płaczący pokrój.

Bibliografia



Autorzy

Autorem pierwotnej wersji opisu parku powstałej w ramach projektu "Parki i ogrody oczami młodzieży"; jest:Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"

Opiekun grupy: Gosia Świderek

Autor zdjęć: Kapitel

Galeria

 

Wyszukiwarka

Wyszukiwarka


Kontakt

Nazwa organizacji
Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
Adres organizacji
90-602 Łódź, ul. Zielona 27
Telefon do organizacji
42 632 8118
Adres www organizacji
www.zrodla.org

 
 


Newsletter

wpisz swój e-mail aby otrzymywać informacje o naszych działaniach

Wyślij



© 2010 Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła" | Dzień Pustej Klasy | PITy 2015 | zielone szkoły | oszczędzajmy wodę | edukacja globalna | Kalendarz świąt ekologicznych