Park - zieleniec w Jaworznie-Jeleniu


Województwo: śląskie

Powiat: grodzki Jaworzno

 

Jaworzno zajmuje powierzchnię 152, 2 km2.  Leży na Wyżynie Śląskiej w widłach Białej Przemszy i Przemszy. Dzielnica Jaworzna Jeleń  liczy ponad 700 lat. Oddalona jest o 6 km na południe od centrum miasta i ukryta w dolinie Przemszy za zielonymi wzgórzami. To niewielka dzielnica domów jednorodzinnych, w której ciekawe obiekty przyrodnicze i zabytkowe są mało znane, dlatego postanowiliśmy je przybliżyć czytelnikom. Park położony jest między ulicami: Flisaków i Celników oraz rzeką Przemszą. Nie spełnia on kryteriów powierzchniowych, ale dla niewielkiej dzielnicy jest on ważnym miejscem, a dla uczniów naszej szkoły jest on szczególnie cenny, ze względu na ciekawe położenie i otoczenie, które jest związane z historią naszej dzielnicy. Zarząd nad parkiem sprawuje Wydział Ochrony Środowiska i Rolnictwa UM w Jaworznie, właścicielem jest miasto, a o porządek dba Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania Miasta. Powierzchnia opisywanego terenu to około 2,3 ha, w tym 57 arów to nasz szkolny zieleniec. Reszta to ciekawe tereny ze względu na obiekty historyczne.

Historia

“Wśród miejscowych legend przewija się motyw łowów na jelenie, od których to zwierząt wzięła swą nazwę osada. Jedna z nich głosi, że okolice Jelenia pokrywały ongiś wielkie bory sosnowe i dąbrowy pełne dzikiego zwierza. Dlatego też okolica ta była terenem łowów książąt i rycerstwa. W czasie polowania jeden z książąt śląskich zabłądził w gęstej kniei. Zdawało mu się, że zginie. Wtem patrzy – wspaniały jeleń sunie do wody! Książę poszedł w ślad za nim, rozumując, że źródło może go wybawić z kłopotu. I nie pomylił się. Zdążając za jeleniem dojechał do rzeki, dzisiejszej Przemszy, która była punktem wyjściowym i końcowym polowania. Na pamiątkę tak szybkiego ocalenia książę kazał założyć w tym miejscu osadę i nazwał ją Jeleń” [K. Ostrowski, Jeleń – miasteczko w powiecie chrzanowskim]. Tyle legenda, a z dokumentów historycznych dowiadujemy się, że biskup krakowski Jan Muskata wydał w zamku w Lipowcu dokument z dnia 26 października 1303 roku o lokacji wsi Jeleń na prawie niemieckim. W zaraniu swoich dziejów Jeleń należał do Księstwa Krakowskiego. Był wsią służebną, tzn. mieszkańcy byli zobowiązani do dawania pomocy przy łowach. Od trzeciego rozbioru istniała na Przemszy granica między zaborem pruskim i austriackim. W związku z tym władze austriackie zbudowały koszary straży celnej. Przewóz przez Przemszę odbywał się  promem, a na tzw. Komorze pobierano cło wodne i kontrolowano paszporty. W czasie okupacji władze niemieckie, mając na celu zasiedlenie Jelenia swoją ludnością, nakazały tutejszym mieszkańcom założenie nad rzeką Przemszą parku. Tutejsi rzemieślnicy: Franciszek Sojka, Władysław Koryczan, Władysław Majewski oraz młody wówczas Leon Banasik, zostali zobowiązani do postawienia w centrum parku kamiennego zegara słonecznego.

Z dniem 1 stycznia 1973 roku uchwała Rady Ministrów nasze osiedle zostało podniesione do rangi miasta i otrzymało swój herb. Władze miały swoją siedzibę w dawnej izbie celnej. Od stycznia 1977 roku Jeleń został przyłączony do Jaworzna, stając się jednym z jego osiedli. Park pełni funkcję rekreacyjno-wypoczynkową, a dla uczniów naszej szkoły pełni rolę dydaktyczno-wychowawczą. Odbywają się w nim zajęcia przyrodnicze, plastyczne i sportowe, co stanowi uatrakcyjnienie lekcji. W okresie letnim organizowane są festyny rodzinne.

Przyroda

Park jest przykładem tzw. zieleni urządzonej, gdzie drzewa i krzewy zostały nasadzone w różnych okresach jego istnienia. Drzewostan parku liczy ponad 130 dużych drzew, do których zaliczamy: 69 klonów zwyczajnych (Acer platanoides), 26 lip szerokolistnych (Tilia platyphyllos), 14 klonów jesionolistnych (Acer negundo), 13 grabów pospolitych (Carpinus betulus), 18 robinii akacjowych (Robinia pseudoacacia), 4 kasztanowce (Aesculus hippocastanum), 2 jesiony wyniosłe (Fraxinus excelsior) i 2 jarzęby pospolite (Sorbus aucuparia). Wzdłuż alejek rośnie żywopłot z ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare), którego ciekawym elementem są kilkudziesięciocentymetrowe klony zwyczajne o dużym uroku, zwłaszcza jesienią, kiedy liście przebarwiają się na czerwono.

W parku można spotkać przedstawicieli zarówno bezkręgowców jak i kręgowców. W ciepłe słoneczne dni można zobaczyć wygrzewające się jaszczurki zwinki (Lacerta agilis). Spotykamy tu ładnie ubarwione wstężyki ogrodowe (Cepea hortensis) i ślimaki winniczki (Helix pomatia). Mnóstwo jest także owadów z różnobarwnymi motylami, zarówno dziennymi jak i nocnymi. Park jest także ulubionym miejscem ropuchy szarej (Bufo bufo) i żaby trawnej (Rana temporaria). Kręgowce najliczniej reprezentowane są przez ptaki. Przylatują tu kosy (Turdus merula), sikorki bogatki (Parus major), wróble (Passer domesticus) i dzięcioły (Picidae). Czasem pomiędzy drzewami przemyka wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris), a wieczorem przelatują nietoperze. W ściętym pniu drzewa swe miejsce znalazły mrówki. Mrowisko rozrasta się i wzbudza zainteresowanie spacerujących ludzi.

Ścieżka

Ścieżka dydaktyczna ma przybliżyć dzieciom historię osiedla, zapoznać z ciekawostkami przyrodniczymi, a jednocześnie propaguje aktywne spędzanie wolnego czasu. 

1. Trasa rozpoczyna się przy ul. Rybek przy zabytkowej studni. Została ona zbudowana na początku XVI wieku w pobliżu domu zajezdnego, który dziś już nie istnieje. Korzystali z niej okoliczni mieszkańcy, a także przejezdni, którzy przybywali na comiesięczne targi. 

2. Dochodzimy do dawnego domu celnego i słupa granicznego na ul. Celników. Po 1795 roku Jeleń był wsią pograniczną. Na rzece Przemszy przebiegała granica miedzy zaborem austriackim i pruskim. Władze austriackie zbudowały budynek, który służył straży celnej. Tu stacjonował też oddział straży granicznej. Obecnie mieści się w nim biblioteka i dom strażaka. Obok stoi słup graniczny pochodzący z czasów zaborów. 

3. Przechodzimy na drugą stronę ulicy, gdzie w pasie drogowym rosną dwa pomnikowe jarzęby szwedzkie (Sorbus intermedia), które liczą około 60-80 lat. Ich obwody wynoszą: 140 cm i 120 cm, a wysokość 8 m. Uchwałą Rady Miasta Jaworzna  z dnia 22 stycznia 1998 roku zostały uznane za pomniki przyrody. “W Polsce jarząb szwedzki został objęty ochroną prawną. Osiąga wysokość ok. 12 m, rzadko 20, a niekiedy pozostaje wysokim wielopniowym krzewem. Tworzy zwartą regularną koronę o wyprostowanych gałęziach, w młodości szaro, filcowato owłosionych. Charakterystyczne jego pojedyncze liście są w zarysie jajowatowrębne, długości do 10 cm, z 7, 9 parami krótkich klap. Od góry mają barwę ciemnozieloną, a od spodu szaro, filcowato owłosione. Kwitnie w maju, kwiatostany ma filcowato owłosione. Kuliste pomarańczowoczerwone owoce o średnicy do 13 mm są chętnie zjadane przez ptaki. Jarząb szwedzki ma skromne wymagania glebowe, lecz jest bardziej światłolubny niż jarzębina. Formy pienne tego gatunku szczególnie nadają się do upraw parkowych, a zwłaszcza do obsadzania ulic w miastach” [B. Chechelska – Paliga, B. Pieprzny, Pomniki przyrody na terenie Jaworzna]. 

4. Piękne drzewostany. Idąc w stronę rzeki Przemszy dochodzimy do parku. Na skraju uwagę przyciągają cztery kasztanowce. Wyglądają szczególnie pięknie w okresie kwitnienia czyli zazwyczaj w maju, a zainteresowanie dzieci wzbudzają jesienią, kiedy to z drzew spada “kolczasta torebka z jednym, rzadziej z dwoma lub trzema połyskującymi rudobrązowymi nasionami, czyli kasztanami” [http://free.of.pl/k/kolarzem/kasztanowiec.html ].

Następnie udajemy się do głównej alei, wzdłuż której rosną klony zwyczajne i jesionolistne oraz lipy. Uzupełnieniem tych drzew jest żywopłot z ligustru pospolitego i klonów.

5. Zegar słoneczny. Decyzją niemieckich władz okupacyjnych w czasie II wojny światowej na gminnym pastwisku założono skwer, posadzono drzewa, a miejscowi kamieniarze postawili zegar słoneczny. Spacerując możemy wypróbować zegar i wyznaczyć miejscowy czas słoneczny i porównać go z czasem urzędowym. Na lewo od zegara rośnie duża robinia, w szczelinie której wyrósł mały klon zwyczajny. Po drugiej stronie alejki są 2 jarzęby pospolite. Na prawo od zegara dostrzegamy mrowisko w ściętym pniu drzewa.

Uwagi

Infrastruktura: W parku znajdują się ławki i alejki spacerowe. Brak płotu, natomiast od rzeki naturalne ogrodzają wysokie, gęste krzewy. Brak obiektów gastronomicznych i szaletów. Na terenie parku nie ma obiektów sportowych, natomiast w pobliżu znajduje się ogólnodostępne boisko do koszykówki.

Mocne strony: piękne położenie nad rzeką, na uboczu, w pobliżu łąk, spokój i cisza, bogata fauna i flora, dobre warunki do wypoczynku i rekreacji, początek trasy spacerowo-rowerowej wzdłuż rzeki Przemszy.

Słabe strony: brak parkingu, brak szaletów, brak ciekawych roślin egzotycznych.

Bibliografia



  • K. Rostański, K. M. Rostański, Drzewa i krzewy, Krzeszowice 1999.

  • K. Rostański, K. M. Rostański, Klucz do oznaczania wybranych gatunków drzewiastych, Krzeszowice 1997.

  • B. Tokarska – Guzik, A. Rostański, A. Hreczek, J. Gorczyca, R. Dulias, Przyroda miasta Jaworzna, Jaworzno 1998.

  • B. Chechelska – Paliga, B. Pieprzny, Pomniki przyrody na terenie Jaworzna, Krzeszowice 2005.

  • J. Sokołowski, Ptaki Polski, Warszawa 1988.

  • K. Ostrowski, Jeleń – miasteczko w powiecie chrzanowskim, maszynopis 1973.

  • Internetowy Leksykon Roślin Polski http://free.of.pl/k/kloarzem/kasztanowiec.html


Autorzy


Autorem pierwotnej wersji opisu parku powstałej w ramach projektu "Parki i ogrody oczami młodzieży" jest:
Szkoła Podstawowa nr 22 w Jaworznie
ul. Banasika 1
43-608  Jaworzno
Opiekun grupy:
Bożena Gorzawska mgr Urszula Józefiak

Autorzy opisu:
uczniowie klasy VI a, II c, członkowie koła ekologicznego i SKKT
Grupa 1 – fotograficzna: Weronika Lidwin, Weronika Wareńczuk, Justyna Ciupik,
Grupa 2 – przyrodnicza: Emilia Czajkowska, Justyna Osuchowicz, Krzysztof Duda, Aleksandra Sitek, Paweł Pacut, Diana Gabryś, Weronika Cejba
Grupa 3 – plastyczna: Magdalena Skóra, Monika Pluta, uczniowie klasy II c
Grupa 4 – reporterska: Mateusz Grzegorczyk, Witold Wesecki
Grupa 5 – komputerowa: Patryk Chełmecki
Współpracujacy nauczyciele:

Podziękowania:
Serdecznie dziękujemy:
pani mgr Teresie Kwoce i pani mgr Kazimierze Weneckiej za dostarczenie materiałów historycznych i doradztwo merytoryczne
pani mgr Renacie Chmielewskiej za udostępnienie danych
pani Beacie Król za pomoc w wykonaniu planu


Wyszukiwarka

Wyszukiwarka


Kontakt

Nazwa organizacji
Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
Adres organizacji
90-602 Łódź, ul. Zielona 27
Telefon do organizacji
42 632 8118
Adres www organizacji
www.zrodla.org

 
 


Newsletter

wpisz swój e-mail aby otrzymywać informacje o naszych działaniach

Wyślij



© 2010 Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła" | Dzień Pustej Klasy | PITy 2015 | zielone szkoły | oszczędzajmy wodę | edukacja globalna | Kalendarz świąt ekologicznych