Park "Teofila" - starodrzew przyrodniczo cenny w Jankowicach


Województwo: śląskie

Powiat grodzki: Rybnik

 

Jankowice to wieś położona około 7 km na południe od Rybnika, wchodząca jako sołectwo w skład gminy Świerklany. Zajmuje powierzchnię 11,2 km2, liczy 3836 mieszkańców (dane z 2006 roku). Większość powierzchni wsi to tereny intensywnej działalności górniczej dwóch kopalń: KWK “Jankowice” i KWK “Chwałowice”. Szkody poczynione przez kopalnie są ogromne. Z roku na rok zmienia się rzeźba terenu, zmieniają stosunki wodne, co wywiera bardzo negatywny wpływ na lokalną przyrodę. Bezpowrotnie giną drzewa, ubywa gruntów ornych i użytków zielonych. Ponadto pola z pokolenia na pokolenie ulegają rozdrobnieniu, przeznaczane są głównie pod zabudowę. Niewątpliwie przyroda łagodzi skutki działalności człowieka. Dzięki niej szara rzeczywistość nabiera barw. Jej skuteczna ochrona  jest więc sprawą priorytetową.

Opisany park, ze starym, cennym drzewostanem jest zlokalizowany w centrum wsi, na terenie bardzo zdegradowanym przez szkody górnicze. Oprócz walorów dendrologicznych jest też cennym dziedzictwem historycznym i kulturowym wsi – zadrzewienie jest pozostałością po parku w otoczeniu byłego dworu rodziny Wolff. Obecnie teren jest własnością PUH Spółdzielni Rolniczej Świerklany. Znajduje się w Jankowicach przy ulicy Bema. Zajmuje powierzchnię ok. 18 arów. Park z trzech stron ogrodzony jest metalową siatką, zaś od północy przechodzi w tereny niedawno zrekultywowane, obsadzone cennymi gatunkami drzew. Obecnie brak jeszcze w parku alejek i ławek. Odpocząć można w przylegającym do parku niewielkim lokalu o nazwie “Bar Teofilek”. Niestety jedynym walorem parku są ocalałe piękne pomnikowe drzewa – niemi świadkowie historii.

Historia

Historię jankowickiego dworu opisał w jednej ze swoich książek “Zabytki Jankowic na tle dziejów wsi” dyrektor naszego gimnazjum dr Norbert Niestolik. Pisze w swojej książce, że dobra należące do dworu zajmowały obszar 94,5 ha, z czego 90 ha stanowiły pola uprawne, 1,5 ha łąki, 3 ha park i plac przy dworze. Właścicielem dworu była niemiecka rodzina Wolff. Pierwszym z Wolffów, który przejął jankowickie dobra był Ernest, zarządca pracujący dla poprzedniego właściciela. W czasie powstań (1919-1921) pomagał powstańcom śląskim, udzielał pomocy biednym, był dobrodziejem miejscowego kościoła. Jego druga żona Ottilie zwana “Otti” była kobietą niezwykle pracowitą, dobrą i życzliwą, o nieprzeciętnej urodzie. Po śmierci męża mieszkała we dworze ze swoją, także niezwykle urodziwą, córką Cälestine Marie – “Tuti”. Często widywano je, jak objeżdżały bryczką swoje pola. Po wybuchu wojny we dworze stacjonowały wojska niemieckie.

Jeden z oficerów, Wilhelm Ditz zakochał się w “Tuti”. Ich wielką miłość zwieńczyło małżeństwo i przyjście na świat córki Herty. Kiedy Wilhelm wyjechał na front, a do dworu zbliżały się wojska radzieckie “Otti”, “Tuti”i mała Herta uciekły do Czech, gdzie żyły w koszmarnych warunkach. Dwór splądrowali Rosjanie i mniej uczciwi mieszkańcy. Dziedziczka ostatecznie wyjechała do Niemiec, gdzie jej córka spotkała się z mężem. Umarła w 1979 roku. W latach 80. “Tuti” z rodziną odwiedziła trzykrotnie Jankowice. Jak pisze N. Niestolik: “Dzisiaj nie mają żalu do nikogo, cieszą się, że mimo upływu lat dobrze się ich wspomina. Szkoda im tylko pałacu, pięknego ogrodu, lasku pełnego grzybów, alejek ozdobionych krzakami czerwonych róż”. “Tuti” w przydworskim parku na jednym ze starych drzew znalazła wyryte w korze symbole swojej młodzieńczej miłości. Jej córki zabrały do Niemiec tylko po jednym drzewku z ich dawnego ogrodu. Po wojnie, do 1948 roku, we dworze istniała żeńska Szkoła Gospodarczo-Rolnicza sióstr Urszulanek z Rybnika, później prewentorium dla dzieci – sierot i półsierot.

W następnych latach dobra dworskie należały kolejno do Kółka Rolniczego, Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej i PHU Spółdzielni Rolniczej Świerklany. W latach 70- tych opisywany teren został wydzielony od zabudowań gospodarczych i stał się miejscem publicznym. W pobliżu parku przy ulicy Nowej był budynek Straży Pożarnej, który – jak w wielu śląskich miejscowościach – pełnił też rolę ośrodka kulturalnego wsi – mieściła się tam biblioteka i klub młodzieżowy. Tu w parku odbywały się największe imprezy kulturalne, rozrywkowe i zabawy taneczne. Do dziś w centralnej części pozostała duża betonowa płyta, miejscami przerośnięta już trawą, która służyła jako scena. Park był też miejscem zabaw dla najmłodszych mieszkańców wsi. Nauczyciele z pobliskiego przedszkola i szkoły podstawowej często przyprowadzali tu dzieci. Pomiędzy drzewami były huśtawki oraz karuzele.

Niestety zdewastowany przez szkody górnicze budynek Straży Pożarnej wkrótce wyburzono i wybudowano nowy – przy ulicy Kościelnej. Tuż obok znalazło się miejsce na nowy Ośrodek Rekreacyjno-Sportowy, którego otwarcie odbyło się w 1996 roku. Nowoczesny obiekt o powierzchni13200 m² wyposażono w boiska sportowe, korty tenisowe, plac zabaw dla dzieci, ścieżkę zdrowia, miejsca na rożen i estradę. Ośrodek obsadzono drzewkami, ozdobiono klombami. Od tej pory ten piękny obiekt stał się nie tylko centrum sportowym, ale także ośrodkiem kulturalnym wsi. Tu odbywają się festyny, imprezy sportowe, zabawy sylwestrowe. Tu zaprasza się gwiazdy polskiej estrady. Dawny park poszedł w zapomnienie. Janina Wiechoczek – koordynatorka naszego projektu, w swojej książce “Osobliwości przyrodnicze wsi Jankowice rybnickie” pisze : “Jest niestety w Jankowicach miejsce zapomniane i bardzo zdewastowane, gdzie walczą o przetrwanie i wołają o pomoc osobliwe, stare drzewa. Miejscem tym jest dawny park, zwany przez mieszkańców parkiem “Teofila.” Książka została wydana w 2003 roku. Pani Wiechoczek, rodowita jankowiczanka, wielka miłośniczka przyrody zainteresowała problemem młodzież w gimnazjum. Wystosowano do Urzędu Gminy pismo z prośbą o ratowanie drzew.

W 2004 roku uchwałą Rady Gminy Świerklany ustanowiono pomnik przyrody stanowiący wielogatunkową grupę 23 drzew z nazwą Starodrzew Przyrodniczo Cenny. Przeprowadzono cięcia sanitarne, prześwietlające, poprawiono statykę drzew, usunięto jemiołę. Wycięto liczne krzewy i chwasty, które uniemożliwiały spacery po parku. Teren dzięki władzom gminnym i pomocy uczniów gimnazjum uporządkowano. Drzewa uratowano, lecz miejsce wymaga nadal wielu nakładów i pracy, aby mogło znowu służyć mieszkańcom. Nazwa parku jest nazwą dzierżawczą – wzięła się od imienia “gospodarza po sąsiedzku” – pana Teofila Adamczyk. Według mieszkańców pan Teofil był “dobrym duszkiem” jankowickiej społeczności, bardzo przez wszystkich cenionym. Często mieszkańcy używają nieco innej formy: Park Teofilek lubTeofilpark.

Przyroda

Najcenniejszymi obiektami w parku są 23 drzewa objęte statusem pomnika jako wielogatunkowa grupa. Zgodnie z uchwałą nr XXIX/157/2004 Rady Gminy Świerklany z dnia 22 września 2004 roku w sprawie ustanowienia pomnika przyrody celem ochrony było zachowanie drzewostanu ze względu na wyjątkowe walory florystyczne, kulturowe i historyczne. Sprawującym nadzór nad ich ochroną jest wójt gminy Świerklany. Drzewa są pielęgnowane, stan niektórych jest jeszcze nie najlepszy. Prace konserwatorskie wykonują pracownicy Zakładu Chirurgii Drzew z Żor. Tę wielogatunkową grupę stanowią głównie drzewa liściaste: 3 lipy drobnolistne (Tilia cordata), 7 dębów szypułkowych (Quercus robur), 6 buków zwyczajnych (Fagus sylvatica), 3 graby zwyczajne (Carpinus betulus), 2 klony zwyczajne (Acer platanoides) i kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum). Jedynym drzewem iglastym jest sosna wejmutka (Pinus strobus).

Największe rozmiary osiągają: lipa drobnolistna o obwodzie 360 cm, mierząca ok. 21 m wysokości, lipa drobnolistna o obwodzie 276 cm, wysokości ok. 21 m, buk zwyczajny o obwodzie 310 cm i wysokości ok. 25 m, buk zwyczajny o obwodzie 247 cm i wysokości ok. 25 m, dąb szypułkowy o obwodzie 245 cm i wysokości ok. 20 m. W sąsiedztwie opisanej grupy drzew znajduje się jeszcze kilka drzew liściastych: dęby, lipy, klony, także przyrodniczo cennych Drzewa są ostoją ptaków, miejscem ich gnieżdżenia i lęgu. Najliczniejszymi są wróblowate: wróble domowe, sikory bogatki i modraszki, sroki, sójki, wrony, gawrony, rudziki, pliszki, szpaki, kosy, świergotki. Często słychać głos kukułek. Można tu spotkać dzięcioła dużego, średniego, a nawet zielonego.

Na terenie parku gniazdują też ptaki drapieżne: myszołów – jego nawoływania słyszą czasem ludzie mieszkający w pobliżu - i puszczyki wydające przeciągły miauczący głos. Zimą opadłe liście i gałęzie dają schronienie jeżom, które także można spotkać w parku latem. Wśród konarów można też dostrzec śmigające wiewiórki, czasem udaje się je obserwować, gdy zajadają orzeszki buczyny, żołędzie czy nasiona szyszek wejmutki, których całe mnóstwo leży na ziemi. Wiosną, gdy kwitną lipy, słychać brzęczenie pracujących na miododajnych kwiatach pszczoły. Chociaż park ma obecnie głównie znaczenie dendrologiczne, klimat tam panujący wpływa bardzo korzystnie na samopoczucie mieszkańców. Stare, sędziwe drzewa wnoszą mnóstwo spokoju i cienia, którego próżno szukać w upalne dni w pięknym ośrodku rekreacyjnym przy ulicy Kościelnej. Świergot ptaków, nawoływanie kukułki, stukot dzięcioła czy brzęczenie pszczół to jedyne odgłosy mącące ciszę w parku.

Drzewa nie są monotonnym elementem w parku. Zmieniają swój wygląd cztery razy w roku. Po delikatnej zieleni wiosennych pąków obserwujemy mocną zieleń letnich liści, które jesienią przebarwiają się na czerwono, żółto lub brązowo. Zimą najlepiej widać plan budowy pojedynczych osobników. Można obserwować ukształtowanie ich koron, można dostrzec ptasie gniazda.

Ścieżka

Zwiedzanie parku rozpoczynamy od wejścia bramą główną znajdującą się w południowej części przy ulicy Bema. Od razu po prawej stronie widzimy dużą zieloną tablicę informacyjną pod drewnianym daszkiem. W jej lewym górnym rogu widnieje biały znak orła w koronie, pod nim napis “Pomnik przyrody”, zaś w prawym – herb naszej gminy. Niżej, pod dużym napisem “Wielogatunkowa grupa drzew” umieszczono numery i nazwy gatunkowe, zarówno polskie jak i łacińskie wszystkich drzew objętych ochroną. Jest też numer uchwały i data jej uchwalenia. Każde drzewo w parku oznaczone jest zieloną tabliczką z numerem.

1. Pierwszym przystankiem są dwa drzewa rosnące w bliskim sąsiedztwie o rozłożystych koronach i jednakowej wysokości ok. 23 m: lipa drobnolistna o obwodzie 200 cm i dąb szypułkowy o obwodzie 217 cm. W Jankowicach dąb zajął szczególne miejsce w sercach mieszkańców. Jego motyw można znaleźć w herbie naszej gminy. Z dębem związana jest bowiem piękna legenda o księdzu Walentym, którego wybrano na patrona naszego gimnazjum.

2. Kierując się w lewo, widzimy jedyne drzewo iglaste w parku – sosnę wejmutkę. Jest ona wyjątkowo cennym okazem dendrologicznym ze względu na wyjątkowy pokrój. Główny pień na wysokości ok. 2 m rozwidla się na dwa odgałęzienia, które 5 metrów wyżej są zrośnięte charakterystycznym, grubym, żywym mostem. Niedawno pojawił się drugi łącznik, jednak znacznie cieńszy. Sosna ma wysokość ok.19 m. Na ziemi pod drzewem można nazbierać charakterystycznych dla tego gatunku szyszek.

3. Trzeci przystanek stanowią dwa drzewa o asymetrycznych koronach i pniach znacznie odchylonych od pionu : dąb szypułkowy o wysokości ok. 18 m i obwodzie 160 cm oraz klon zwyczajny o wysokości 15 m i obwodzie 150 cm.

4. Idąc na północ dochodzimy do kolejnego dębu szypułkowego (wysokość ok. 20m, obwód 200 cm), który rośnie w sąsiedztwie klonu zwyczajnego o wysokości 19 m i obwodzie 185 cm.

5. Dalej, w kierunku północnym, pod płotem rośnie jedyny w parku kasztanowiec, którego duże, białe kwiatostany w maju wyróżniają się na tle zieleni innych drzew. Drzewo ma wysokość ok. 20 m i obwód 180 cm. Jesienią można tu nazbierać pięknych, dorodnych kasztanów.

6. Spacerując w kierunku północno-wschodnim, w najdalszym zakątku parku rośnie samotnie potężna, rozłożysta lipa drobnolistna o grubym pniu – 280 cm i wysokości ok. 22 m. Na południe widać grupę imponujących buków – bardzo wysokich, o pięknych szarych, gładkich pniach. Podchodząc bliżej, na korze tych drzew, można dostrzec bardzo stare, miejscami zasklepione ślady wyciętych inicjałów, serc i innych znaków. To na jednym z tych drzew dawni właściciele dworu podczas ostatniej wizyty w Polsce odszukali serduszko i własne inicjały wykonane w latach młodości. Warto spojrzeć w górę, ponieważ ogromne wrażenie robią jasnoszare, potężne konary tych drzew wśród zielonego listowia, przez które przebija się niebo. Imponujące są też ich szerokie, porośnięte zielonkawymi glonami korzenie. Aż cztery buki mają wysokość ponad 25 m i obwody od 310 cm do 250 cm. Jeden jest znacznie mniejszy. Tuż obok rośnie kolejny dąb szypułkowy o obwodzie 205 cm i wysokości ok. 22 m.

7. Dalej na południe, pod budynkiem baru “Teofilek” rośnie lipa drobnolistna o najgrubszym pniu 362 cm i wysokości 21 m. Na wysokości 210 cm kłoda tworzy rozwidlenie na dwa równorzędne przewodniki. Pod drzewem i na pniu znalazły siedlisko duże, czarne mrówki, które wędrują po korze jakby wyznaczonymi szlakami. Po przeciwnej stronie rośnie niewielki grab zwyczajny.

8. Ostatni przystanek stanowi grupa 6 drzew, rosnących blisko siebie: dwa graby, trzy dęby i buk. Pnie drzew mają różne faktury, a spoglądając w górę można zobaczyć splątane ze sobą ich grube konary. Drzewa mają następujące wymiary: buk zwyczajny – obwód 227cm i wys. 25 m, jeden grab pospolity ma obwód 92 cm i wys. 11 m, drugi 155 cm i wysokość 20 m, dęby szypułkowe: jeden o obwodzie 218 cm i wys. ok. 20 m, drugi o obwodzie 250 cm i wys. też ok. 20 m i trzeci o obwodzie 195 cm i wys. 22 m.

Uwagi

Obecnie w parku brak jeszcze alejek, ławek, koszy... Trawniki nie są w najlepszym stanie. Zgodnie z zapewnieniami władz gminy w najbliższym czasie planuje się wydzielenie miejsc do odpoczynku, uatrakcyjnienie miejsca dla zwiedzających, naprawę ogrodzenia. Tuż obok parku znajduje się bar Teofilek, gdzie można się posilić i odpocząć. Na dworze przed lokalem także są wygodne ławki. Właściciel baru organizuje w otoczeniu mały skansen, zdołał już zgromadzić wiele ciekawych eksponatów: wozy, pługi, maszyny i narzędzia rolnicze, przybory i naczynia gospodarskie, które niewątpliwie uatrakcyjniają wycieczkę do parku.

Bibliografia



  • Dziennik Urzędowy województwa śląskiego z dnia 25 października 2004 nr 100 poz. 2852

  • B.T.Kremer, Leksykon przyrodniczy: Drzewa, Warszawa 1996.

  • N. Niestolik, Jankowice Rybnickie krajobrazy i ludzie, Rybnik – Jankowice 1998.

  • N. Niestolik, Zabytki Jankowic na tle dziejów wsi, Rybnik – Jankowice 199(?)

  • W. Soneta, J. Dolatajski, Dendrologia, Warszawa 1973.

  • J. Wiechoczek, Osobliwości przyrodnicze wsi Jankowice Rybnickie, Jankowice 200(?)

  • Strona Urzędu Gminy Świerklany w Jankowicach, http://www.swierklany.pl


Autorzy


Autorem pierwotnej wersji opisu parku powstałej w ramach projektu "Parki i ogrody oczami młodzieży" jest:
Gimnazjum nr 1 im. Księdza Walentego
ul. Równoległa 5
44-264  Jankowice
e-mail: gimn.1.ks.walentego@wp.pl
Opiekun grupy:
mgr Janina Wiechoczek 

Autorzy opisu:
Uczniowie klas III, członkowie koła biologicznego działającego przy Gimnazjum nr 1 im. Księdza Walentego w Jankowicach.
Grupa reporterów: wizyty w Urzędzie Gminy, pozyskiwanie materiałów, wywiady ze starszymi mieszkańcami wsi dotyczące historii parku oraz dworu : Katarzyna Bernacka, Karolina Jackowska, Karolina Jędrszczyk, Dominika Konsek, Roksana Tworuszka, Roksana Szlosarek, Monika Nepelska, Maria Wodniok
Grupa dziennikarzy: analiza tekstów źródłowych i zebranych materiałów, opracowanie tekstu - Mariola Grela, Joanna Toman, Karina Rebenstok
Grupa dendrologów: inwentaryzacja dendrologiczna, pomiary drzew, opisy poszczególnych obiektów z wykorzystaniem materiałów z gminy, opracowanie ścieżki dydaktycznej -
Anna Cyroń, Beata Przeliorz, Aleksandra Brychcy
Grupa fotograficzno – ikonograficzna: wykonanie zdjęć, obróbka na komputerze, dokonywanie pomiarów terenu, odręczne wykonanie planu parku w oparciu o materiały pozyskane z gminy oraz własne badania, - Anna Pastuszak,, Marta Augustyn, Aleksandra Pasterny, Agnieszka Muras, Ewa Kupiec
Grupa informatyczna: wykonanie plików : tekstowego, graficznego i fotograficznego -
Krzysztof Rakszawski, Daria Białobrzecka

Podziękowania:
Serdecznie dziękujemy:
Dyrektorowi gimnazjum dr Norbertowi Niestolik za umożliwienie realizacji projektu, wnikliwą ocenę a także za możliwość wykorzystania materiałów i informacji historycznych z publikacji książkowych
Pracownikom Urzędu Gminy Świerklany w Jankowicach za pomoc w gromadzeniu danych i poświęcony nam czas, zwłaszcza Panu mgr inż. Piotrowi Pustelnikowi – (Stanowisko Ochrony Środowiska i Szkód Górniczych) oraz Pani mgr inż. Annie Sławik (Stanowisko Planowania Przestrzennego, Gospodarki Komunalnej i Dróg)
Nauczycielom – Pani Agnieszce Antosz za korektę tekstu i ks. Piotrowi Skrobol za pomoc w realizacji zadań
Pani Urszuli Roguckiej za piękny rysunek dworu Wolffów
Mieszkańcom wsi za wywiady i ciekawe opowieści o parku i dworze


Wyszukiwarka

Wyszukiwarka


Kontakt

Nazwa organizacji
Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
Adres organizacji
90-602 Łódź, ul. Zielona 27
Telefon do organizacji
42 632 8118
Adres www organizacji
www.zrodla.org

 
 


Newsletter

wpisz swój e-mail aby otrzymywać informacje o naszych działaniach

Wyślij



© 2010 Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła" | Dzień Pustej Klasy | PITy 2017 | zielone szkoły | oszczędzajmy wodę | edukacja globalna | Kalendarz świąt ekologicznych