Park Zwierzyniecki w Białymstoku


Województwo: podlaskie

Powiat: białostocki

 

Park Zwierzyniecki jest lasem komunalnym, położonym w południowej części Białegostoku w pobliżu jego centrum. Jest to park modernistyczny, który powstał w latach 20-tych i 30-tych XX wieku wg. projektu J. B. Rybolowicza w miejscu naturalnego lasu stanowiącego w XVIII wieku otoczenie rezydencji Pałacu Branickich.

Część Parku Zwierzynieckiego stanowi obecnie rezerwat przyrodniczy powołany 14 czerwca 1996 r. zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w celu zachowania drzewostanu o charakterze grądu wilgotnego. Ochroną rezerwatową objęto wschodnią i środkową część Parku Zwierzynieckiego o powierzchni 33,84 ha. Roślinność rezerwatu, pomimo bezpośredniego sąsiedztwa miasta, zachowała wysoki stopień naturalności. Rezerwat ten zwany Lasem Zwierzynieckim stanowi własność komunalną miasta, administrowany jest przez Urząd Miejski, a bezpośredni nadzór nad rezerwatem przyrody sprawuje Wojewoda Białostocki.

Według podziału fizyczno-geograficznego Polski Kondrackiego (1987), obszar parku znajduje się na polodowcowej Wysoczyźnie Białostockiej, wchodzącej w skład Niziny Północnopodlaskiej. Natomiast wg. podziału Polski na jednostki geobotaniczne (Szafer 1972), omawiany obszar leży w Dziale Północnym, w okręgu Puszczy Knyszyńskiej Krainy Białowiesko-Knyszyńskiej.

Granica rezerwatu Las Zwierzyniecki biegnie od skrzyżowania ulic 11-go Listopada i Zwierzynieckiej do ul. Cienistej, skręcając w kierunku zachodnim do ul. Żwirki i Wigury. W kierunku południowo-wschodnim i południowo-zachodnim granica biegnie do ul. Prusa, dalej w kierunku zachodnim brzegiem lasu do drogi spacerowej stanowiącej główną oś Parku Zwierzynieckiego i drogą tą w kierunku północnym do miejsca leżącego w odległości 100 m od ronda. Stąd w kierunku zachodnim do ulicy 11-go Listopada oraz w kierunku północno-wschodnim do skrzyżowania z ul. Zwierzyniecką. Przy takim przebiegu granic rezerwat od północy i zachodu graniczy z terenami zalesionymi, zaś od południa z ogródkami działkowymi;  jedynie od wschodu z terenami zabudowanymi.

Historia

W czasach panowania Branickich, na południowych peryferiach Białegostoku rozciągał się ogromny Zwierzyniec, stykający się swoją północną granicą z terenami pałacowymi, będący miejscem licznych polowań dworskich. Miał on około 14 wiorst obwodu, otoczony był różnymi ogrodzeniami i rowami, a do jego wnętrza prowadziła wielka brama kamienna.

Z tego okresu zachowało się niewiele szczegółowych informacji dotyczących Zwierzyńca. Wiemy, że prowadzony był wg nowoczesnych wzorów, a zamieszkujące go zwierzęta nie odczuwały niewoli. Mieszkały tu jelenie, daniele, bażanty, kuropatwy, dzikie kaczki, łabędzie. U schyłku XVII w. młodzież szkolna poszerzała tu swoje wiadomości z ziołolecznictwa, botaniki, ogrodnictwa, rolnictwa i mineralogii. Na początku XIX w. nastąpił upadek tego wspaniałego kompleksu. Terenom Zwierzyńca nadano status lasu komunalnego, a jego obszar zaczął się systematycznie zmniejszać. Część zachodnią zabudowano koszarami, połacie lasu wykarczowano na pola uprawne i ogrody. Od końca ubiegłego stulecia las przeistaczał się coraz bardziej w park. Wytyczono alejki spacerowe, wybudowano bufety. Wzniesiono teatr letni, restauracje i inne obiekty rozrywkowe. Do miejsca tego w roku 1895 doprowadzono "konkę" - linię tramwajową. Zwierzyniec stał się modnym miejscem wypoczynku i rozrywki.

Po odzyskaniu niepodległości, przy skrzyżowaniu obecnych ul. 11-go Listopada i Zwierzynieckiej założono cmentarz wojskowy. W głównej alei Parku Zwierzynieckiego wzniesiono pomnik poświęcony żołnierzom 42. Pułku Piechoty, którego odsłonięcie miało miejsce 30 listopada 1930 r., w setną rocznicę wybuchu powstania listopadowego.

W roku 1920 północną część Parku Zwierzynieckiego nazwano "Parkiem Miejskim 3-go Maja". W marcu 1935 r. rozebrano dawną zajezdnię tramwajową przy ul. Świętojańskiej, otwierając tym samym perspektywy z jednej strony na Zwierzyniec, z drugiej na budujący się Dom Ludowy im. Marszałka Piłsudskiego (obecnie Teatr Dramatyczny). W ten sposób nastąpiło połączenie Parku Miejskiego im. Księcia J. Poniatowskiego z Parkiem Miejskim 3-go Maja.

Białystok jest jednym z niewielu miast, w którym wchodząc do parku w śródmieściu, można wyjść poza granicę miasta nie wychodząc wcale z terenów zielonych.

Park Zwierzyniecki jest ogólnodostępny. Pełni rolę "płuc miasta", jest miejscem odpoczynku i rekreacji, edukacji przyrodniczo-leśnej, ośrodkiem życia kulturalnego - odbywają się tu kulturalne i sportowe imprezy plenerowe (np.: Dni Dziecka, koncerty, festyny, kiermasze).

Przyroda

Głównymi gatunkami tworzącymi drzewostan Parku Zwierzynieckiego są: grab zwyczajny, dąb szypułkowy, sosna zwyczajna i brzoza brodawkowata. Występują również: jesion wyniosły, wiąz pospolity, topola osika, modrzew polski.

Na tym obszarze wyróżnia się trzy typy siedliskowe lasu: las świeży, las mieszany świeży i las wilgotny.

Dominuje siedlisko lasu świeżego, gdzie występują głównie drzewostany dębu, wiązu, jesionu, brzozy z panującym grabem. Przeważają drzewa 35-50 letnie w dobrej kondycji zdrowotnej. Jedynie starsze graby 70-80 letnie są często hubiaste. Runo tworzą następujące gatunki: podagrycznik pospolity, zawilec gajowy, zawilec żółty, gajowiec żółty, marzanka wonna, fiołek leśny, kuklik pospolity i jaskier rozłogowy.

Siedlisko lasu mieszanego świeżego zajmuje znacznie mniejszą powierzchnię i jest położone w części południowej kompleksu leśnego. Gatunkiem panującym w drzewostanie jest sosna zwyczajna w wieku 35-50 lat. Obserwuje się zniekształcenie jej koron i zanik pędu głównego. Oprócz sosny zwyczajnej drzewostan reprezentowany jest przez dąb szypułkowy i grab zwyczajny. Runo tworzą: szczawik zajęczy, gwiazdnica gajowa, dąbrówka rozłogowa oraz sporadycznie występująca czernica.

Kolejnym typem siedliskowym jest las wilgotny. Porasta go olsza czarna z udziałem brzozy, pojedynczo występują jesion, wiąz i dąb. Runo stanowią: niecierpek pospolity, pokrzywa zwyczajna, kuklik pospolity, wiązówka błotna, jaskier rozłogowy.

Na obszarze całego Parku Zwierzynieckiego wyraźnie widać  ustępowanie gatunków iglastych - znaczne ilości sosny i świerków mają suche wierzchołki. Zupełnie nie obserwuje się naturalnego odnawiania sosny.

W rezerwacie przyrody Las Zwierzyniecki obserwujemy naturalne odnawianie lasu. Pojawiają się młode drzewa nazywane podrostem. Pod drzewostanem występuje niższa warstwa zwana podszytem, którą tworzą krzewy: kalina koralowa, porzeczka czarna, dereń świdwa oraz trzmielina zwyczajna. Ze względu na dużą cienistość wnętrza lasu, warstwa krzewów nie osiąga dużego zwarcia. W składzie drzewostanu przeważa grab z domieszką dębu. Miejscami można spotkać jesion i klon, rzadziej lipę, osikę, wierzbę iwę, brzozę, świerk pospolity. W miejscach bardziej wilgotnych rośnie wiąz polny, którego obecność zasługuje na szczególna uwagę - jest to rzadki składnik naturalnych wilgotnych grądów.

Ścieżka

Celem opracowanej ścieżki dydaktycznej jest poznanie i przybliżenie walorów przyrodniczych, historycznych i częściowo geologicznych Parku Zwierzynieckiego. Uważamy, że najlepszą formą edukacji ekologicznej jest dobrze przygotowana wycieczka lub zajęcia terenowe. Dodatkowym atutem jest położenie omawianego terenu w centrum miasta. Zlokalizowaliśmy 15 przystanków:


1. Wycieczkę po ścieżce dydaktycznej rozpoczynamy w północno-zachodniej części parku, przy ul. 11-go Listopada od okazałego klonu, na którym zawieszona jest na wysokości ok. 3 m kapliczka. Dalej poruszamy się ścieżką rowerową biegnącą równolegle do ulicy w kierunku północnym. Po prawej stronie mijamy klony osiągające wysokość ok. 20 m oraz jesiony, graby i pojedyncze bardzo wysokie sosny o asymetrycznych koronach i niekiedy usychających wierzchołkach.

2. Dochodząc do skrzyżowania z główną aleją, po prawej stronie mijamy osobliwy gatunek klonu pochodzący z Ameryki Północnej - klon jesionolistny o zahubionym pniu, rozłożystej koronie, powyginanych konarach i spękanej korze.

3. Skręcając w główną aleję, po lewej stronie mijamy kamień osadzony na marmurowym cokole, postawiony w 2000 r. przez Rodzinę Katyńską: "W hołdzie jeńcom wojennym pomordowanym w 1940 r. przez NKWD w Katyniu, Miednoje, Charkowie - w 60 rocznicę zbrodni". Po chwili zadumy udajemy się w dalszą trasę. Idziemy w kierunku południowym. Po lewej stronie mijamy zabudowania Filharmonii i Zespołu Szkół Muzycznych.

4. Dochodzimy do owalnego placu, w centrum którego umieszczono pomnik wzniesiony w hołdzie oficerom i żołnierzom 42. Pułku Piechoty poległym w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r.

5. Skręcając w lewo, piaszczystą dróżką dochodzimy do bramy głównej białostockiego mini-ZOO "Akcentu", gdzie możemy podziwiać  zróżnicowane gatunki zwierząt i ptaków. "Akcent" prowadzi ideę sponsorowania zwierząt. Pozyskane w ten sposób środki finansowe przeznaczane są na poprawę warunków ich bytowania, remonty ogrodzeń, wiat i stajenek.

6. Udajemy się w kierunku głównej alei, która od pomnika staje się żwirową drogą. Po przejściu kilkunastu metrów napotykamy bardzo ciekawy okaz sosny - pomnik przyrody o wysokości ok. 30 m, obwodzie 2,5 m, prostym, wysmukłym pniu i asymetrycznej koronie.

7. Skręcamy w lewo i wąską dróżką dochodzimy do placu zabaw dla dzieci. Jest to doskonałe miejsce zabaw maluchów i wypoczynku opiekunów. Zacieniony, częściowo zagospodarowany teren ma leśny mikroklimat, który nadaje temu miejscu niepowtarzalny charakter.

8. Dalej udajemy się w kierunku południowym i po przejściu ulicy Zwierzynieckiej wkraczamy w granice rezerwatu przyrody Las Zwierzyniecki. Jego powierzchnia zbudowana jest w przeważającej mierze z glin zwałowych, a także z glin przykrytych płytkimi piaskami. Jedynie w południowo-zachodnim fragmencie występują piaski luźne o znacznej miąższości, przekraczającej 1,5 m. Obecną rzeźbę terenu, która charakteryzuje się niewielkim zróżnicowaniem pod względem geomorfologicznym, możemy określić jako morenę denną falistą o niedużych deniwelacjach względnych. Zatrzymujemy się przy tablicy informacyjnej mówiącej o zasadach zachowania się na trasie. Rozglądamy się bacznie dokoła. Uwagę naszą zwraca znacznie większa gęstość lasu i większe jego zacienienie.

9. Przed nami, po prawej stronie ścieżki, na wprost tablicy informacyjnej zauważamy grab zwyczajny o bardzo ciekawym pniu rozgałęziającym się na wysokości około 1 m nad ziemią i rozłożystej koronie. Cechuje go gładka kora opatrzona podłużnymi, płytkimi wgłębieniami. Liście z licznymi nerwami bocznymi, eliptycznie zaostrzone, podwójnie lub potrójnie ząbkowane, w nasadzie symetryczne. Rośnie na glebach dobrych, lekkich i wilgotnych. Grab ma ogromne znaczenie użytkowe - drewno nadzwyczaj twarde, mocne, poszukiwane do prac rzemieślniczych do wyrobu śrub, pras, klinów, drągów. Liście są dobrą pasza dla bydła, owiec i kóz. Kory używa się do farbowania nici i płócien na kolor żółty.

10. Idziemy dalej leśną drogą mijając drzewostany grabu. Miejscami pojawiają się klony. Dochodzimy do cieku wodnego. Jest on niewielki, płynie w pobliżu północnej granicy rezerwatu sztucznie przekopanym rowem o głębokości od 0,5 m w części wschodniej do około 1 m w części zachodniej.

11. Drogą główną podążamy dalej prosto. Naszą uwagę zwracają leżące pnie starych drzew i różnowiekowe wiatrołomy. Ze względu na prawną ochronę terenu pozostawia się je w nienaruszonym stanie. Po obu stronach drogi widzimy las z naturalnym odnowieniem. Proces ten zachodzi wyłącznie w wyniku oddziaływania natury, a nowa generacja drzew powstaje z samosiewów i wzrasta pod osłoną drzewostanu macierzystego. Zatrzymujemy się przy kamieniu z tabliczką pamiątkową i napisem: "Cześć kpt. St. Skarżyńskiemu pierwszemu Polakowi, który przeleciał przez Atlantyk 8 maj 1933 r."

12. Wędrując cały czas na południe, zauważamy coraz większe zacienienie lasu i większą wilgotność podłoża. Wynika to z obniżania się terenu w tym kierunku. Napotykamy tu drugi strumień, który płynie przez środkową część, również sztucznie wykopanym rowem o głębokości ok. 2 m. W nieznacznej odległości od rowu zachowały się niewielkie źródliska.

13. Dochodzimy do południowej granicy rezerwatu. Obserwujemy znacznie większe zróżnicowanie gatunkowe. Ważną cechą każdego zbiorowiska jest jego struktura pionowa. Drzewostan w tym zespole budują najwyższe graby, klony, jesiony, dęby, świerki, wiązy, lipy i brzozy. Pod okapem koron tych drzew występuje niższa warstwa drzewostanu składająca się z grabu z domieszką klonu, jesionu i lipy. Podszyt tworzą mało zwarte krzewy: kalina koralowa, porzeczka czarna, dereń świdwa. Warstwa mchów jest słabo wykształcona, a jej głównymi składnikami są merzyk i dzióbkowiec kędzierzawy.

14. Wracamy drogą główną wzdłuż zachodniej granicy rezerwatu i przy kamieniu poświęconemu Stanisławowi Skarżyńskiemu skręcamy w kierunku północno-wschodnim. W tym narożu rezerwatu występuje stary - około 100-letni drzewostan olszy czarnej z dobrze wykształconą dolną warstwą drzew (złożoną z jesionu, klonu, wiązu) i czeremchy zwyczajnej.

15. Udajemy się ul. Zwierzyniecką na zachód. Dochodzimy do skrzyżowania ulic. Po prawej stronie mijamy cmentarz wojskowy, na którym w 1932 r. postawiono pomnik wg projektu inż. Jarosława Girina, upamiętniający polskich żołnierzy poległych w wojnie o niepodległość. Dochodząc do punktu rozpoczęcia ścieżki dydaktycznej, po lewej stronie mijamy obiekty sportowe MOSiR-u: lodowisko, stadion, hotel.

Uwagi

Infrastruktura: Park Zwierzyniecki ma dobrze oświetlone aleje główne, dużą ilość ławeczek przeznaczonych do odpoczynku i koszy na śmieci, toaletę oraz wydzielone miejsce zabaw dla małych dzieci. Wzdłuż alejek spacerowych umieszczone są wyraźne tablice mówiące o zasadach korzystania z Parku Zwierzynieckiego. 

Mocne strony: dobry dojazd komunikacją miejską i samochodami osobowymi do parku, enklawa ciszy i przyrody w centrum miasta, dobra infrastruktura.

Słabe strony: brak punktów gastronomicznych

Bibliografia



  • J. Mowszowicz, Dziko rosnące rośliny użytkowe, Warszawa 1990.

  • A.W. Sokołowski, Przyrodnicze obiekty chronione województwa białostockiego, Białystok 1991

  • Rezerwat "Las Zwierzyniecki", Supraśl 1997

  • Rejestr zabytków Nr A-138, Wydział Ochrony Środowiska, Białystok 2000

  • T. Żukowski, Mamy swoje rezerwaty [w:] Kurier Poranny, 2004-01-26

  • Portal Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku Nadleśnictwo Dojlidy, http://www.bialystok.lasy.gov.pl


Autorzy

Autorem pierwotnej wersji opisu parku powstałej w ramach projektu "Parki i ogrody oczami młodzieży" jest:
Zespół Szkół Mechanicznych w Białymstoku
ul. Broniewskiego 14
15-959 Białystok
Opiekun grupy:
Alina Jakubiuk 

Autorzy opisu:
uczestnicy koła geograficzno-regionalnego, uczniowie z klasy IIIt1: Grzegorz Trzaskowski, Paweł Kulikowski, Grzegorz Golba, Michał Guzowski

Podziękowania:
Serdecznie dziękujemy za udostępnienie danych i konsultacje:
- pracownikom Referatu Ochrony Środowiska Wydziału Ochrony Środowiska i Gospodarki Komunalnej Urzędu Miejskiego w Białymstoku
- pracownikom Referatu Uwarunkowań Środowiskowych


Wyszukiwarka

Wyszukiwarka


Kontakt

Nazwa organizacji
Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
Adres organizacji
90-602 Łódź, ul. Zielona 27
Telefon do organizacji
42 632 8118
Adres www organizacji
www.zrodla.org

 
 


Newsletter

wpisz swój e-mail aby otrzymywać informacje o naszych działaniach

Wyślij



© 2010 Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła" | Dzień Pustej Klasy | PITy 2015 | zielone szkoły | oszczędzajmy wodę | edukacja globalna | Kalendarz świąt ekologicznych